(कोणतीही भाषा अशुद्ध नसते, आपण जसे बोलतो तसेच आपल्या लिहिण्यात येते. आपल्या बोलीभाषेतील काही शब्द इतर बोली बोलणाऱ्यांना नीट कळवावेत म्हणून लिहिताना प्रमाण भाषेत लिहिले जावे.)
माणूस आपल्या शरिरातील स्वरयंत्र (घसा), टाळू, मुर्धा, दात, ओठ आणि जीभ यांच्या द्वारे श्वास व उच्छवास यांच्या माध्यमातून विविध प्रकारचे ध्वनी निर्माण करू शकतो. पृथ्वीतलावर असे विविध ध्वनी निर्माण करणारा माणूस हा एकमेव प्राणी आहे.
भारतासारख्या बहुभाषिक देशात भाषेचे विविध प्रकार, तिचे विविध उपयोग आणि तिची भिन्न रूपे पाहायला मिळतात. मानवी विचार, भावना आणि माहिती व्यक्त करण्यासाठी भाषा हे सर्वात प्रभावी साधन आहे. भाषेचे स्वरूप काळानुसार बदलत जाते आणि तिचे विविध स्तर समाजातील व्यवहारात दिसून येतात. शुद्ध लेखन, अशुद्ध लेखन, प्रमाण भाषा आणि बोली भाषा या संकल्पना भाषावैज्ञानिक दृष्टिकोनातून अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. या सर्व रूपांमुळे भाषेचा विकास, तिची उपयोज्यता आणि तिची विविधता अधिक स्पष्ट होते.
शुद्ध लेखन म्हणजे व्याकरणशुद्ध, शब्दशुद्ध आणि नीटस पद्धतीने केलेले लेखन. या भाषेत अवांतर शब्दांचा वापर टाळला जातो आणि वाक्यरचना व्यवस्थित, सुबोध व नीटनेटकी असते. शुद्ध भाषेचा वापर प्रामुख्याने लेखनात, शिक्षणात, शासनव्यवहारात आणि औपचारिक प्रसंगी केला जातो. शुद्ध भाषा शैक्षणिक क्षेत्रात विद्यार्थ्यांना योग्य भाषेचा नमुना देते. या भाषेत उच्चार, शब्दरचना आणि व्याकरणाचे नियम काटेकोरपणे पाळले जातात. त्यामुळे शुद्ध भाषा ही सार्वजनिक जीवनात आदर्श मानली जाते.
याउलट अशुद्ध भाषा म्हणजे भाषेचे असे रूप ज्यात व्याकरणदोष, शब्ददोष, अपभ्रंश किंवा चुकीचे उच्चार आढळतात. अशुद्ध भाषा अशिक्षितपणा, भाषेबद्दलचे अपुरे ज्ञान किंवा बोलक्याच्या परिसरातील चुकीच्या भाषेच्या प्रचलनामुळे निर्माण होते. अशुद्ध भाषेत इतर भाषेतील अनावश्यक शब्द, अव्यवस्थित वाक्यरचना आणि भाषेतील नियमभंग दिसून येतो. अशुद्ध भाषा दैनंदिन बोलण्यात सहजपणे दिसते, परंतु लेखनात किंवा औपचारिक क्षेत्रात याचा स्वीकार होत नाही. विद्यार्थ्यांमध्ये भाषा शिकताना अशा दोषांचे निराकरण करणे आवश्यक असते.
प्रमाण भाषा ही भाषा त्या भाषिक समाजाने स्वीकारलेली, मान्य केलेली आणि सर्वत्र प्रचलित असलेली भाषा आहे. प्रमाण भाषा ही शुद्ध भाषेसारखीच असली तरी ती अधिक व्यापक आणि सर्वमान्य असते. उदाहरणार्थ, मराठीची प्रमाण भाषा पुणेरी-कोकण्याकडे झुकलेली आहे, तर हिंदीची प्रमाण भाषा खडी बोलीवर आधारित आहे. प्रमाण भाषेत नियमबद्ध व्याकरण, अचूक शब्दप्रयोग आणि सर्व समाजाला समजणारी एकसंध रचना असते. माध्यम, प्रशासन, साहित्य आणि शिक्षणात प्रमाण भाषेचा वापर सर्वाधिक केला जातो.
याच्या अगदी विरुद्ध, बोली भाषा ही भाषा त्या भाषेच्या प्रादेशिक स्वरूपात वापरली जाते. बोली भाषा म्हणजे एखाद्या प्रदेशातील लोकांच्या दैनंदिन व्यवहारातील भाषा. मराठीची वारली, अहिराणी, झाडीबोली, मावळा, कोकणी, धारवाडी, पंढरीपुरी, अगदी मुंबईची बंबैय्या हीसुद्धा बोली भाषांची उदाहरणे आहेत. बोली भाषा त्या प्रदेशातील संस्कृती, परंपरा आणि जीवनपद्धतीशी जोडलेली असल्यामुळे ती अत्यंत जिवंत, स्वाभाविक व लोकाभिमुख असते. बोली भाषेतील शब्द, उच्चार, ध्वनी आणि वाक्यरचना प्रमाण भाषेपेक्षा वेगळी असते. बोली भाषा माणसाच्या जिव्हाळ्याच्या व्यवहारात आणि लोककलेत सर्वाधिक प्रकट होते.
या सर्व भाषारूपांची तुलना केली असता असे दिसते की शुद्ध भाषा आणि प्रमाण भाषा या औपचारिक, शिस्तबद्ध व व्याकरणनिष्ठ आहेत; तर बोली भाषा अधिक मोकळी, जिवंत व लोकाभिमुख आहे. अशुद्ध भाषा ही भाषेच्या योग्य वापरापासून झालेल्या विचलनामुळे तयार होते आणि ती सुधारण्याची गरज असते. बोली भाषा अशुद्ध नसते; उलट ती स्वतंत्र, समृद्ध आणि ऐतिहासिक दृष्ट्या मौल्यवान असते. प्रत्येक बोली भाषेला स्वतःचे वैशिष्ट्य, शब्दसंपत्ती आणि सांस्कृतिक स्थान असते.
भाषेची ही विविध रूपे आपल्याला भाषेची श्रीमंती दाखवतात. एका भाषेत शुद्ध, प्रमाण आणि बोली ही तीन मुख्य रूपे झळकतात आणि प्रत्येकाचे आपले एक स्वतंत्र महत्त्व असते. भाषेच्या योग्य विकासासाठी शुद्ध आणि प्रमाण भाषेचे ज्ञान आवश्यक आहे, तर बोली भाषा भाषेला संस्कृतीत मूळ घट्ट रोवून ठेवते.
चंद्रकांत निकाडे
